Qoraqalpog‘istonda yillik yog‘in 100–200 mm dan oshmaydi, g‘o‘za esa vegetatsiya davrida kamida 500–600 mm namlik talab qiladi. Shu sababli paxtachilik to‘liq sug‘orishga tayanadi va har bir agrotexnik tadbir suvni tejashga yo‘naltirilishi kerak. Quyida respublikada ekilayotgan navlarni parvarishlash bo‘yicha institut tavsiyalari keltirilgan.
Respublikada ekiladigan navlar
| Nav | Yaratgan muassasa | O‘sish davri | Tola chiqimi | Tola uzunligi | 1000 chigit |
|---|---|---|---|---|---|
| Chimboy-5018 | Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ITI, reyestrda 2007-yildan | 115–120 kun | 37,8% | 32,8–33,5 mm | 127–130 g |
| C-4727 | Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ITI, 1961-yildan | 120–125 kun | 36–38% | 32,5–33,2 mm | 120–130 g |
| Omad | O‘sha institut, 1999-yildan | 105–115 kun | 35–36% | 35–36 mm | 130–135 g |
| Sulton | O‘sha institut, 2011-yildan | 115–120 kun | 36–37% | 33–34 mm | 130–135 g |
Ekishgacha
Erta bahorgi ishlov
Kuzda shudgorlanib sho‘ri yuvilgan dalalar 8–10 sm chuqurlikda ikki qatorli zig-zag borona bilan boronalanadi, ko‘p yillik begona o‘t ildizlari yig‘ib chiqariladi. Keyin fosforning 70% (100–120 kg/ga sof, ammofos 200–250 kg/ga) va kaliyning 50% (50–65 kg/ga sof) sochilib, yer 22–25 sm chuqurlikda chizellanadi. Sifatsiz tayyorlansa, hosil 20–30% kamayadi.
Shudgorlanmagan dalalar
Kuchli sho‘rlangan, qumli va botqoqlanayotgan tuproqlarda pollar tekislanib, o‘g‘it sochiladi va ikki yarusli plug bilan 30–32 sm chuqurlikda haydaladi; zaxi qochgach chizellanib, dala diagonali bo‘ylab boronalanadi. Og‘ir tuproqlarni kechqurun va tong otguncha tayyorlash kerak — kunduzi kesaklardan nam tez bug‘lanadi.
Chigitni tayyorlash
Unuvchanligi 95% dan yuqori chigit ekiladi. 1 t tukli chigitni namlash uchun 600 l suv uch bosqichda (3–4, 4–5 va 5–6 soatda, har gal 200 l) sarflanadi; chigit 20–25 sm qalinlikda yoyilib aralashtiriladi, so‘ng 60–70 sm qalinlikda dimlanadi. Namlangan chigit 12–18 soat ichida ekilishi kerak. Biostimulyatorlar bilan ishlov berish unuvchanlikni oshiradi.
Ekish
Maqbul muddat — janubiy tumanlarda 15–25, shimoliy tumanlarda 20–30 aprel. 10 sm chuqurlikda tuproq harorati 12 °C ga yetganda tukli, 14 °C da tuksizlantirilgan chigit ekiladi. Chuqurlik: tuksiz 3–4 sm, tukli 4–5 sm; me’yor: tuksiz 25–30 kg/ga, tukli 55–60 kg/ga. Ekishni tez isiydigan yengil tuproqlardan boshlash kerak. Begona o‘tlarga qarshi ekish bilan birga Stomp (33%) 1–2 kg/ga lenta usulida qo‘llanadi.
Qo‘shqatorlab ekish
Ball boniteti 30–50, yengil va o‘rta tuproqli, begona o‘t kam dalalarda qo‘shqatorlab (60×30) ekish yaxshi natija beradi: ko‘chat 20–30% (qumloq tuproqlarda 30–40%) ko‘p qoldiriladi, suv 10–15% kam sarflanadi, paxta 10–13 kun erta ochiladi, qo‘shimcha 8–10 s/ga hosil va 10–15% yuqori rentabellik olinadi. Urug‘ sarfi gektariga 20–25 kg ko‘p bo‘ladi.
Yagonalash
Eng maqbul muddat — 1–2 chin barg chiqqanda, 8–10 kun ichida tugatiladi. 3–5 kunga kechiktirish hosilni 2–3 s/ga, 4–5 chin bargda o‘tkazish 4–5 s/ga kamaytiradi. Yagonalashdan 7–8 kun o‘tib ko‘chat qalinligi qayta tekshiriladi; o‘lchov tayoqchalari (shablon) ishlatiladi.
| Hudud va nav | Unumdor yer | O‘rtacha | Kam unumdor |
|---|---|---|---|
| Shimoliy tumanlar: C-4727, Chimboy-5018 (qator orasi 90 sm) | 80–90 ming/ga | 90–100 ming/ga | 100–110 ming/ga |
| Shimoliy tumanlar, qator orasi 60 sm | 95–100 ming/ga | ||
| Janubiy tumanlar: Sulton, Omad | 90–100 ming/ga | 100–110 ming/ga | 110–120 ming/ga |
| Janubiy tumanlar: C-4727 | 100–110 ming/ga | 110–120 ming/ga | 120–130 ming/ga |
| Kam unumdor qumloq va cho‘l yerlarda qo‘shqator 60×30 | 140–160 ming/ga | ||
Sho‘rlanish va suv tanqisligini hisobga olib, belgilangan qalinlikdan 10–15% ko‘proq ko‘chat qoldiriladi.
Qator oralariga ishlov berish
Birinchi kultivatsiya maysalarning 75–80% unib chiqib, qatorlar ko‘ringanda o‘tkaziladi — bu unmagan 20–25% maysalarning chiqishini tezlashtiradi, gommoz va ildiz chirishining oldini oladi, sug‘orishni 10–15 kunga kechiktirib, suvni 10–15% tejaydi. Qator orasi 60 sm da kultivatorga kamida 33 ta, 90 sm da 37–39 ta ishchi organ o‘rnatiladi. Birinchi suvgacha 3–4 marta ishlov va 1–2 marta chuqur yumshatish (yengil tuproqda 18–22, og‘irida 20–25, plug tovoni bo‘lsa 35–40 sm) bajariladi — bu hosilni 3–4 s/ga oshiradi. Egat chuqurligi birinchi sug‘orishda 14–16 sm (60 sm) va 18–20 sm (90 sm), keyinroq 16–18 va 20–22 sm. Har sug‘orishdan keyin tuproq yetilishi bilan yumshoq kultivatsiya (“boranka”) o‘tkaziladi.
Oziqlantirish
| Rejalashtirilgan hosil | N | P | K |
|---|---|---|---|
| 20–25 s/ga | 150 | 105 | 75 |
| 25–30 s/ga | 200 | 140 | 100 |
| 30–35 s/ga | 250 | 175 | 125 |
| 35–40 s/ga | 300 | 210 | 150 |
Sof holda, kg/ga. Sho‘rlangan tuproqlarda azot me’yori 10–15% oshiriladi, fosfor va kaliy agrokimyoviy kartogrammalar asosida belgilanadi. Taqsimot: fosforning 60–70% haydov ostiga, qolgani gullashda; kaliy 50% haydov ostiga, 50% shonalashda; azot ekish bilan 10%, 3–4 chin bargda 20–25%, shonalashda 35–40%, gullashda 30%. Oziqlantirish kechi bilan 30-iyunda tugatiladi; tezpishar navlarda 5–10 kun erta o‘tkaziladi.
- 1-oziqlantirish (3–4 chin barg): 40–50 kg/ga sof azot; o‘g‘it o‘simlikdan 15–18 sm chetga, 12–14 sm chuqurlikka.
- 2-oziqlantirish (shonalash): 70–75 kg/ga azot va 30–50 kg/ga kaliy; 20–22 sm chetga, 14–16 sm chuqurlikka.
- 3-oziqlantirish (gullash boshida): 70–75 kg/ga azot va 40–50 kg/ga fosfor; gullash boshlanganidan 10 kun kechiktirmay.
- Barg orqali (suspenziya): 2–3 chin bargda 3,5–4 kg, shonalashda 7–8 kg, gullashda 10–11 kg karbamid 300 l suvda 1 gektarga.
- Fosfor va kaliy yetishmasa bentonit, glaukonit agrorudalari 200–250 kg/ga (Qoratog‘ koni; Ellikqal’a, Beruniy, To‘rtko‘l tumanlari).
Sug‘orish
Sulton, Chimboy-5018 va C-4727 navlari gullaguncha sug‘orilmay, 0–2(3)–1 tizimida 3–4 marta; Omad navi gullaguncha 1 marta, 1–2(3)–1 tizimida 4–5 marta sug‘oriladi. Har 1,5–2 ga maydonga bitta suvchi biriktiriladi, tungi sug‘orish afzal.
| Tuproq | Gullaguncha | Gullash — ko‘saklash |
|---|---|---|
| Yengil (qumli, qumloq) | 600–700 m³/ga, 10–12 soat | 900–950 m³/ga, 14–16 soat |
| O‘rta va og‘ir | 700–800 m³/ga, 12–14 soat | 950–1 050 m³/ga, 16–18 soat |
- Sizot suvi 0,5–1,0 m da bo‘lsa, me’yor 10–15% kamaytiriladi.
- Egat uzunligi: 60 sm qator orasida yengil tuproqda 50–60 m, og‘irida 60–70 m; 90 sm da 60–70 va 80–90 m dan oshmasligi kerak.
- Egatlab navbatlab sug‘orish suvni 15–16% tejab, hosilni 3,3 s/ga (11,1%) oshiradi; egiluvchan quvurlar kamida 20% (1 100 m³), polietilen plyonka bilan mulchalash 37,2%, egatga somon to‘shash 17–20%, tomchilatib sug‘orish 50% gacha suv tejaydi.
- Suv tanqis yillarda kuchsiz sho‘rlangan kollektor suvini daryo suvi bilan aralashtirib, navbatlab ishlatish mumkin.
Begona o‘tlar va chilpish
Begona o‘tlar (g‘umay, ituzum, qamish, ajriq va boshqalar) g‘o‘zaga nisbatan bir necha barobar ko‘p suv iste’mol qiladi: kultivatorga albatta pichoq o‘rnatiladi, 2–3 marta chopiq va avgustda 1–2 marta o‘toq o‘tkaziladi. Chilpish (chekanka) hosil elementlari to‘kilishining oldini oladi, ko‘saklarni erta yetiltiradi va hosilni 3–4 s/ga oshiradi; kechiktirilsa, hosil 10–12 s/ga kamayishi mumkin. Avval bosh poya, 5–6 kundan keyin yon shoxlar chilpiladi; uchlar daladan chiqarib ko‘miladi. Elita va birlamchi urug‘chilik dalalarida chilpish o‘tkazilmaydi.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Qoraqalpog‘iston Respublikasida ekilayotgan g‘o‘za navlarini yetishtirish agrotexnologiyasi haqida tavsiyalar” tavsiyanomasi (Chimboy, 2020) asosida tayyorlandi. Mualliflar: U. Aytjanov, B. Aytjanov, P. Ibragimov.


