Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutida yaratilgan va ishlab chiqarishga joriy etilayotgan navlar. Navlar respublika iqlim sharoitiga moslashgan, qurg‘oqchilik, sho‘r va kasalliklarga bardoshli hamda Orolbo‘yi hududlarining noqulay omillariga chidamli. Foydalanish yo‘nalishi — klaster va fermer xo‘jaliklari.
Navlarni solishtirish
Institut navlarini respublikada ekiladigan boshqa navlar bilan asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha solishtiring. Chiziq ko‘rsatkichning oralig‘ini (eng kam — eng ko‘p) bildiradi; institut navlari rangli.
G‘o‘zaning “Chimboy-5018” navi
| Vegetatsiya (biologik pishish) davri | 120–122 kun |
| Sovuq tushgunga qadar hosildorlik | 25,0–27,0 s/ga |
| Umumiy hosildorlik | 35,0–40,0 s/ga |
| O‘simlik bo‘yi | 100–105 sm |
| Bitta ko‘sakning vazni | 6,5–7,0 g |
| Tola chiqimi | 36,5–37,0% |
| Tola uzunligi | 32,5–33,0 mm |
| Tola pishiqligi | 4,5 g.k |
| Metrik raqami | 5 700 |
| Tolaning uzilish kuchi | 25,5–26,0 g.k/teks |
| Mikroneyr | 4,5 |
| 1 000 dona urug‘ vazni | 127–130 g |
Agrotexnikasi
Erta bahorda tuproqda namni saqlab qolish choralarini ko‘rish kerak. Chigit ekish oldidan ishlov berish usuli boshqa navlarnikidan farq qilmaydi. Sizot suvlari chuqur joylashgan bo‘z tuproqli, adirli maydonlarda terim boshlanishidan oldin ko‘chat soni 100 ming tupdan kam bo‘lmasligi kerak: 60 sm li qator oralarida o‘simliklar 14–15 sm, 90 sm li qator oralarida 8–10 sm oralatib joylashtiriladi.
O‘simliklarni qalin joylashtirish, ayniqsa sizot suvlari yaqin joylashgan o‘tloqi serunum tuproqlarda, g‘o‘zaning g‘ovlab ketishiga, ko‘saklarning kech ochilishiga va hosilning pasayishiga olib keladi.
Kuzgi bug‘doyning “Chimboy” navi
| Vegetatsiya davri | 245–255 kun |
| O‘simlik bo‘yi | 100–105 sm |
| Sovuqqa chidamliligi | 95,0–96,0% |
| 1 000 dona don vazni | 42,0–43,0 g |
| Hosildorlik | 60,0–65,0 s/ga |
| Kleykovina | 29,0–31,0% |
| Oqsil | 14,0–15,0% |
Kuzgi bug‘doyning “Aral” navi
| Vegetatsiya davri | 242–252 kun |
| O‘simlik bo‘yi | 90–100 sm |
| Sovuqqa chidamliligi | 95,5–97,0% |
| 1 000 dona don vazni | 42,7–45,5 g |
| Hosildorlik | 65,0–68,0 s/ga |
| Kleykovina | 29,0–31,0% |
| Oqsil | 14,5–15,4% |
Kuzgi bug‘doy navlarini yetishtirish
Respublika iqlimi keskin kontinental: yozi issiq, qishi sovuq, bahorda havo harorati kech ko‘tariladi, kuzda sovuq erta tushadi. Ekinlarning o‘sish davri 185–200 kunni tashkil etadi; to‘planadigan foydali issiqlik miqdori shimoliy tumanlarda 1 900 °C, janubiy tumanlarda 2 200–2 400 °C atrofida.
Ekish muddatlari: kuzgi bug‘doy 1–25-sentabr oralig‘ida, qisqa muddatda — 10–12 kunda ekib bo‘linishi kerak. Har bir o‘simlik kuzgi o‘sish davri oxirigacha 3–5 tup chiqarishi uchun ekish qishki sovuq tushishiga 45–60 kun qolganda o‘tkaziladi; bunda 5 °C dan yuqori haroratlar yig‘indisi 450–600 °C ni tashkil etadi. Kech ekilgan bug‘doydan to‘liq, yirik va sifatli urug‘lik olish qiyin.
Ekish me’yori: tajriba natijalariga ko‘ra qator orasi 15 sm qilib ekilganda gektariga 5,0–5,5 mln dona unuvchan urug‘ ekish yuqori sifatli don olishni ta’minlaydi.
Kunjutning “Qarshig‘a” navi
| Vegetatsiya davri | 110–115 kun |
| O‘simlik bo‘yi | 100–115 sm |
| Mahsuldorligi (bir o‘simlikda) | 40–60 g |
| 1 000 dona urug‘ vazni | 3,5–4,5 g |
| Kasalliklarga bardoshliligi | 95% |
| Hosildorlik | 10–15 s/ga |
| Moylilik | 57–61% |
Yuqori moyliligi hisobiga serdaromad ekin, poyalari chorvachilikda to‘yimli ozuqa sifatida ishlatiladi. Suv ta’minoti og‘ir maydonlarda ekib, umuman sug‘ormasdan 8–12 s/ga hosil olish mumkin.
Ekish muddatlari: urug‘ni o‘z vaqtida tayyorlash va ekishni may oyi ichida o‘tkazish yuqori hosil garovi. Issiqlik yetarli bo‘lganda kunjut bir tekis unib chiqadi; harorat pasaysa unib chiqish pasayadi, ko‘chatlar siyrak va nimjon bo‘ladi; muddatdan oldin ekilsa unib chiqish cho‘ziladi.
Ekish me’yori: qator orasi 60 sm qilib ekilganda gektariga 5–6 kg urug‘ sarflanadi. Unib chiqqandan keyin 1 m² da 20–22 dona o‘simlik qoldirish yaxshi hosil olishga asos bo‘ladi.
Sudan o‘tining “Chimbayskaya yubileynaya” navi
Institutda yaratilgan tezpishar, qurg‘oqchilik va tuproq sho‘rligiga chidamli yem-xashak navi. To‘liq yetishtirish texnologiyasi — alohida maqolada.
Kungaboqarning “KK-60” navi
“KK-1” navini “Luchafarul” gibridi bilan chatishtirib, ko‘p yillik tanlash natijasida yaratilgan tezpishar moyli nav. Maysalar tuproq harorati 10–12 °C da 8–10 kunda unib chiqadi, 25–30 kundan keyin savatcha hosil bo‘ladi, bir savatchaning gullashi 8–10 kun davom etadi. Yetishtirish texnologiyasi — alohida maqolada.
G‘o‘zaning patentlangan boshqa navlari
“Chimboy-5018”dan tashqari institut olimlari g‘o‘zaning “Do‘stlik-2” (G.S. Zaytsev nomidagi institut bilan hamkorlikda, patent NAP 00092), “KK-3506” (NAP 00138) va “KK-3543” (NAP 00131) navlarini yaratgan. Barcha patentlar — Patentlar sahifasida.
