Ba’zi yillarda kuzgi bug‘doy ekish rejasi bajarilmaydi yoki kech ekilgan bug‘doy kuzda unib chiqmaydi — qishlab chiqqan urug‘larning faqat 35–40% bahorda ko‘karadi. Bunday ekilmay qolgan yoki siyrak chiqqan maydonlarni bahorgi bug‘doy bilan to‘ldirish mumkin.
Tuproq-iqlim sharoiti
Respublika yer maydoni 1 mln 620 ming ga, shundan ekin yerlari 424 ming ga. O‘rtacha yillik harorat 10–12 °C, iyulda shimolda +26 °C, janubda +29 °C, eng yuqori +43…+44 °C; qishda ba’zi yillari −32 °C gacha tushadi. Yillik yog‘in 80–110 mm. Ekin yerlarining 37,5% o‘rtacha, 35,5% kuchli sho‘rlangan. Sho‘rlanmagan yerga nisbatan kam sho‘rlangan tuproqda don hosili 15–20%, o‘rtacha sho‘rlanganda 30–50%, kuchli sho‘rlanganda 70–80% kamayadi.
Navlar
| Nav | Xususiyatlari |
|---|---|
| Zomin-1 (ikki faslli) | G‘allaorol ITS. Polovchankadan 6–8 kun erta pishadi, bo‘yi 100–110 sm, yotib qolishga chidamli; boshoqda 48–55 don, 1000 don 42–45 g, oqsil 11–12%, kleykovina 30–31%. Qulay sharoitda 60–75 s/ga. |
| Semurg (ikki faslli) | G‘allaorol ITS. Krasnodar-99 dan 6–7 kun erta pishadi, bo‘yi 100–110 sm, boshoqda 50–55 don, issiqlik va kasalliklarga chidamli. |
| Intensiv (ikki faslli) | Qiltiqli, doni qizil, 1000 don 40–42 g, oqsil 13–15%, kleykovina 28–30% — “qimmatbaho” bug‘doylar guruhidan; yotib qolishga moyil, suv va o‘g‘itga talabchan. |
| Saratov-29, Saratov-36, Krasnovodopad-210, Sanzar-4 | Respublika sharoitida ekish mumkin bo‘lgan boshqa navlar. |
Yetishtirish texnologiyasi
Sho‘r yuvish
Avgustda o‘tkaziladi: kam sho‘rlangan yerlar 2 000–2 500, o‘rtacha 4 000–4 500, kuchli 6 000 m³/ga. Kuchli sho‘rlangan dalalar 0,1 ga, o‘rtacha 0,25 ga cheklarga bo‘linadi, suv qatlami 15–20 sm dan kam bo‘lmasligi kerak; yer 14–16 kunda ekishga tayyor bo‘ladi.
Urug‘ni tayyorlash
Tozaligi: 1-sinf 99,5%, 2-sinf 98%, 3-sinf 95%; unuvchanligi: 95, 92 va 90% dan kam bo‘lmasligi kerak. Yirik urug‘ ekilganda hosil 4–6 s/ga yuqori. Ekishdan 20–25 kun oldin fungitsid bilan dorilanadi; yotib qolishga moyil navlarga TUR 4–6 l/t qo‘llanadi.
Ekish muddati
Bahorgi bug‘doy — eng erta ekiladigan ekin, ota-bobolarimiz uni “to‘ng yorma”dan ekkan. Urug‘ +1…+2 °C da una boshlaydi, +4…+5 °C da 16–18 kunda, +10 °C da 8–9 kunda ko‘karadi. Maysalar −9…−10 °C, tuplanishda −6…−7 °C sovuqqa chidaydi, gullash va don tugishda −1…−2 °C sovuq zararlaydi.
Ekish me’yori va chuqurligi
Qator orasi 15 sm, 5,0–5,5 mln unuvchan urug‘/ga (200–220 kg). Hisob: 1000 don vazni 40 g bo‘lsa, 5 mln tup uchun 200 kg kerak. Kech ekishda va begona o‘t bosgan dalalarda me’yor 10–15% oshiriladi. Chuqurlik 3–5 sm: salqin va nam bahorda 3 sm, quruq bahorda 4–5 sm. Ekishdan keyin katok bosiladi.
Sug‘orish va oziqlantirish
| Faza | Sug‘orish | Azotli oziqlantirish |
|---|---|---|
| Tuplanish | 500–600 m³/ga | Yillik me’yorning 30–35% (150–160 kg o‘g‘it) |
| Naychalash | 600–700 m³/ga | 40–50% (230–280 kg) |
| Boshoqlash | 500–600 m³/ga | 20–25% (150–200 kg) |
O‘simlik suvning 50–60% ini naychalash–boshoqlash davrida talab qiladi; tuplanish va naychalashda namlik yetishmasa boshoqchalar puch bo‘ladi. Har sug‘orishda suv “sharbat” bilan beriladi; suvni dalada 7–8 soatdan ortiq qoldirish mumkin emas. Haydov oldidan organik o‘g‘it, fosfor va kaliy, ekish bilan azotning 10% beriladi. Boshoqlash, gullash va sut pishish davrida karbamid suspenziyasi bilan barg orqali oziqlantirish dondagi oqsil va kleykovinani oshiradi.
Himoya
- Begona o‘tlar martning uchinchi o‘n kunligidan ko‘karadi — naychalashgacha gerbitsid bilan ishlov beriladi (Granstar DF, Dalstar, Tayfun 15–20 g/ga; Topik, Terdok 0,3–0,4 l/ga; Atlantis 250–300 g/ga va boshqalar).
- Kasalliklarga qarshi fungitsidlar: Altis Premyer 1,0–1,5 l/ga, Broader 0,2–0,3 l/ga, Bamper 0,5 l/ga, Alto Super, Fayter 0,3 l/ga, Entolikur 0,3–0,5 l/ga (200–300 l eritmada).
- Xasva, chilimchiq, shira, tripsga qarshi: Bagira 0,2–0,3 l/ga, Dalmetrin 0,06–0,08 l/ga, Dalate 0,15–0,2 l/ga, Agrofos-D 0,5 l/ga, Delsis 0,25 l/ga. 1 m² da 2 dan ortiq xasva yoki 5 dan ortiq chilimchiq lichinkasi bo‘lsa, kimyoviy kurash boshlanadi. Xasva zararlagan urug‘ning unuvchanligi 50% gacha pasayadi.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Qoraqalpog‘iston Respublikasida bahorgi bug‘doy ekib-o‘stirish va undan yuqori hosil yetishtirish texnologiyalari bo‘yicha tavsiya” tavsiyanomasi (Chimboy, 2020) asosida tayyorlandi. Mualliflar: B. Bekbanov, O. Nagimetov, B. Turdishev, X. O‘temuratov.


