Aprobatsiya — urug‘lik uchun ekilgan maydonlarning dala ko‘rigi. Uning maqsadi — maydonning nav tozaligi, qiyin ajraladigan madaniy va begona o‘simliklar, karantin o‘tlari, kasallik va zararkunandalar bilan zararlanish darajasini aniqlab, undan sifatli navli urug‘ olish mumkinligini belgilash. Qo‘llanma superelita, elita va keyingi avlod urug‘larini yetishtiruvchi fermer va klaster xo‘jaliklari, urug‘chilik agronomlari uchun mo‘ljallangan.
Tashkil etish va nazorat
Aprobatsiya har yili Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi topshirig‘i bilan, tasdiqlangan rayonlashtirilgan va istiqbolli navlar ro‘yxati bo‘yicha o‘tkaziladi. Unga hosili urug‘lik uchun ishlatiladigan barcha fermer xo‘jaliklari, ilmiy-tadqiqot institutlari va oliy o‘quv yurtlarining tajriba xo‘jaliklari, elita urug‘chilik xo‘jaliklari maydonlari kiradi; superelita va elita yetishtiruvchilarda — urug‘ ko‘paytirish pitomniklaridan boshlab. Nav ustidan nazorat davlat (dala aprobatsiyasi; urug‘ sifatini tuman urug‘chilik inspeksiyalari kuzatadi) va xo‘jalik ichki nazoratidan iborat.
Yuqori agrotexnika
Urug‘lik maydonlarda barcha ishlar har bir dalaning holatiga qarab, maqbul muddatlarda va yuqori sifatda bajariladi.
Navli tozalash
Boshoqlash va mum pishish fazalarida boshqa tur va nav aralashmalaridan tozalanadi.
Begona o‘tlarga qarshi kurash
Ambroziya va boshqa karantin begona o‘tlari paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
O‘tmishdosh va aralashmalar
Urug‘lik boshoqli don ekilgan maydonga ekilmaydi. Qiyin ajraladigan ekinlar: kuzgi bug‘doy uchun javdar va aksincha, bahorgi bug‘doy uchun arpa, arpa uchun bahorgi bug‘doy va suli; begona o‘tlardan — yovvoyi sholg‘om.
Aprobatsiya tartibi
Aprobator avval xo‘jalikdagi nav urug‘i hujjatlari bilan tanishadi (bo‘lmasa tiklash choralarini ko‘radi), saqlash va ekishda boshqa nav yoki gibrid aralashgan-aralashmaganini aniqlaydi, so‘ng namuna olib tahlil qiladi va har bir nav va reproduksiya bo‘yicha aprobatsiya akti tuzadi. Kuzgi va bahorgi bug‘doy, arpa, suli va tritikaleda namuna mum pishish fazasida olinadi: 450 ga gacha maydondan 150 joydan 10 tadan, jami 1 500 o‘simlik.
| Ekin | Superelita, elita | I toifa | II toifa | III toifa |
|---|---|---|---|---|
| Kuzgi va bahorgi bug‘doy, arpa, suli, tritikale — nav tozaligi | 99,7% | 99,5% | 98,0% | 95,0% |
Hisob namunasi: asosiy nav poyalari 1 070, boshqa tur va nav 20, qiyin ajraladigan madaniy o‘simlik (arpa) 8, qiyin ajraladigan begona o‘t 3, rivojlanmagan poyalar 40 bo‘lsa, nav tozaligi 98,16% ≈ 98,2% chiqadi.
Maydon urug‘lik uchun yaroqsiz deb topiladi, agar:
- nav tozaligi 95% dan past bo‘lsa;
- qiyin ajraladigan begona o‘tlar bilan ifloslanish 3% dan oshsa;
- madaniy o‘simliklar bilan ifloslanish 5% dan oshsa;
- bug‘doy va arpada qattiq va chang qorakuya bilan zararlanish 0,5% dan oshsa. Elita maydonlaridan tashqari ekinlar uchun ham urug‘ olish chang qorakuya 2% va qattiq qorakuya 5% dan ortiq bo‘lganda taqiqlanadi;
- qorakuya bilan zararlangan superelita va elita maydonlaridan urug‘lik tayyorlanmaydi.
Har bir navli urug‘lik maydoniga alohida akt tuziladi; yaroqsiz maydonga 6-shakldagi akt rasmiylashtiriladi. Aktlarni aprobator, xo‘jalik vakili va katta aprobator imzolaydi, inspektor tasdiqlaydi; ular nav tozaligi va urug‘ sifatining asosiy hujjati sifatida xo‘jalikda saqlanadi.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Boshoqli don ekinlarining urug‘lik maydonlariga aprobatsiya o‘tkazish va hujjatlarni rasmiylashtirish bo‘yicha” metodik qo‘llanmasi (Nukus, 2021) asosida tayyorlandi. Mualliflar: q.x.f.n. B. Bekbanov, q.x.f.n. O. Nagimetov.


