Kungaboqar — dunyoda ishlab chiqariladigan o‘simlik moyining qariyb 75 foizini beradigan asosiy moyli ekin. Urug‘ida 50–60% yarim quriydigan sifatli moy va 16% oqsil bor; kunjarasi, shroti va savatchalari chorva uchun to‘yimli ozuqa, o‘zi esa qimmatli silos ekini.
Biologik xususiyatlari
O‘q ildizi 3 m chuqurlikkacha kirib boradi, shuning uchun qurg‘oqchilikda ham hosil beradi. Moyli navlarning poyasi 1,5–2,5 m, savatchasining diametri 15–25 sm, 1000 urug‘ vazni 35–80 g. Issiqsevar: maysalar 5–6 °C da (moyli navlar 9–10 °C da) unib chiqadi va qisqa muddatli −5…−6 °C sovuqqa chidaydi, yaxshi o‘sishi uchun 20–30 °C kerak. Tezpishar navlar 70–90, o‘rtapishar 90–120, kechpishar 120 kun va undan ko‘proq vaqtda pishadi. Yorug‘sevar: qalin ekilganda savatchalar maydalashadi, urug‘larning 40–50% gacha puch bo‘lishi mumkin.
| Nav | Kelib chiqishi | O‘sish davri | Moy | Hosil |
|---|---|---|---|---|
| KK-60 | Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ITI (KK-1 × Luchafarul), patent NAP 00179 | 80–85 kun | 48–52% | 1000 urug‘ — 60–65 g |
| Luchafarul | Moldova dala ekinlari ITI, reyestrda 2003-yildan | 110–115 kun | 50–52% | 18,6–21,6 s/ga |
| Krasotka | Fransiya, reyestrda 2004-yildan | 77–90 kun | — | 25,0–29,6 s/ga |
Yetishtirish texnologiyasi
Asosiy ekin sifatida
Yer yetilganda haydovdan oldin azot, fosfor va kaliy yillik me’yorining 50% beriladi, 30–35 sm chuqurlikda haydalib, borona va mola bilan tekislanadi. Ekish — aprelning ikkinchi o‘n kunligidan 30-aprelgacha, urug‘ qatlamida tuproq harorati 10–12 °C ga yetganda.
Takroriy ekin sifatida
Kuzgi don ekinlari yig‘ib olingach, dala 500–600 m³/ga suv bilan sug‘oriladi, yer yetilishi bilan o‘g‘itning 50% berilib, 30–35 sm chuqurlikda haydaladi. Ekish — iyunning uchinchi o‘n kunligidan 5-iyulgacha; kechiksa, tuproq qurib, maysa siyrak chiqadi.
Almashlab ekish
Eng yaxshi o‘tmishdoshlar — kuzgi don ekinlari (bug‘doy, arpa), silos va don uchun makkajo‘xori. Kungaboqar shu dalaga kamida 8–10 yildan keyin qaytariladi: tuproqda saqlanadigan oq va kulrang chirish qo‘zg‘atuvchilari shu davrda yo‘qoladi.
Urug‘ni tayyorlash
Faqat Davlat reyestridagi navlar ekiladi; tezpishar navlarda 1000 urug‘ vazni 55–60 g dan kam bo‘lmasligi kerak. Ekishdan oldin urug‘ peshinda 1–2 soat quyoshda isitiladi va 1 tonna urug‘ga Vitaros 4 l, Minimal 2 l, natriy gumat 1,5 kg, mis kuporosi 1 kg, Bronotak 6 kg aralashtirib dorilanadi.
Ekish sxemasi
Qator orasi 60 yoki 70 sm, bir qatorli ekish. Ko‘chat sxemasi 70×30, 70×40, 60×25 yoki 60×35 sm. Haqiqiy ekish me’yori tavsiya etilgan me’yorni urug‘ning xo‘jalik yaroqliligi foiziga bo‘lib, 100 ga ko‘paytirib topiladi.
Qator oralariga ishlov
Dastlabki 30–35 kunda yer usti qismi sekin o‘sadi. 1-kultivatsiya maysa 8–10 sm bo‘lganda (himoya zonasi 7–8 sm, lapkalar 10–12 sm chuqurlikda), 2-kultivatsiya 2–3 barg chiqqanda (lapkalar 12–14 sm), 3-kultivatsiyada himoya zonasi 6–8 sm, ishchi organlar 14–18 sm chuqurlikda. Jami 2–3 marta; o‘simlik bo‘yi 80–100 sm ga yetganda to‘xtatiladi. KXT-4, KXU-4 va zamonaviy kultivatorlar qo‘llanadi.
Oziqlantirish va sug‘orish
| Muddat | Azot | Fosfor va kaliy |
|---|---|---|
| Haydov oldidan | — | Yillik me’yorning 50% |
| 1-oziqlantirish (unib chiqqandan 20–25 kun keyin) | 30% | — |
| 2-oziqlantirish (kultivatsiya bilan) | 30% | 25% |
| Gullash oldidan | 40% | 25% |
Sug‘orish muddati tuproq namligiga qarab belgilanadi: savatcha to‘liq shakllangach, gullash oldidan o‘simlikni suvga bostirmay 500–600 m³/ga, qurg‘oqchilikda 700–800 m³/ga beriladi. Suv yetishmasa o‘simlik fiziologiyasi buziladi, ortiqcha suvda esa poya cho‘zilib, savatchalar maydalashadi.
Kasallik va zararkunandalar
- Kasalliklar: sklerotinioz (oq chirish), zang, soxta un-shudring, kulrang va qora chirish, vertitsillyoz, fomoz, fuzarioz. Kasallangan o‘simlik poyasi ko‘kish-qo‘ng‘ir tusga kirib, mo‘rt bo‘lib qoladi, zangda barglar sarg‘ayib quriydi, urug‘lar puch bo‘ladi.
- Unib chiqish davri zararkunandalari: chertmak qo‘ng‘iz, qora uzunburun, chirildoq; poya zararkunandalari: mo‘ylovdor qo‘ng‘izlar; barg zararkunandalari: kapalaklar, o‘rgimchakkana, shiralar.
- Agrotexnik tadbirlarni o‘z muddatida o‘tkazish va chidamli navlarni ekish — asosiy himoya choralari.
Hosilni yig‘ish
Urug‘ namligi 35–40% ga tushganda yoki savatchalarning orqa tomoni to‘liq sarg‘ayganda o‘rimga kirishiladi. Savatchalar SK-5 “Niva” va boshqa kombaynlar bilan o‘riladi, poyalar alohida yig‘iladi. Urug‘ tozalash agregatida tozalanib, namligi 7% gacha quruq joyda quritiladi.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Qoraqalpog‘iston sharoitida kungaboqardan mo‘l hosil yetishtirish bo‘yicha tavsiyalar” tavsiyanomasi (Chimboy, 2020) asosida tayyorlandi. Mualliflar: B. Aytjanov, U. Aytjanov, R. Seytbayev.


