Qoraqalpog‘iston iqlimi keskin kontinental: yozi issiq, qishi sovuq, bahorda harorat kech ko‘tariladi, kuzda sovuq erta tushadi. Ekinlarning vegetatsiyasi 185–200 kun, foydali harorat yig‘indisi shimoliy tumanlarda 1 900 °C, janubiy tumanlarda 2 200–2 400 °C. Shu sharoitda kuzgi bug‘doydan yuqori va sifatli hosil olish texnologiyasi quyida keltirilgan.
Ekishgacha bo‘lgan ishlar
Almashlab ekish va urug‘chilik
Urug‘lik bug‘doy boshoqli don ekinlaridan va urug‘i bug‘doydan ajratilishi qiyin ekinlardan keyin joylashtirilmaydi. Urug‘lik dalalarda tarbiya ishlari belgilangan texnologiya asosida olib boriladi.
Sho‘r yuvish
Sho‘rlanish darajasiga qarab: kam sho‘rlangan yerlar 2 000–2 500 m³/ga, o‘rtacha sho‘rlangan 4 000–4 500 m³/ga, kuchli sho‘rlangan 6 000–6 500 m³/ga hisobida yuviladi.
Tuproqqa ishlov berish
Yer o‘rtacha 22–25 sm chuqurlikda haydaladi. Urug‘ tushadigan qatlam mayda bo‘lishi, seyalka yaxshi ishlashi va urug‘ bir tekis chuqurlikka tushishi ta’minlanadi.
Urug‘ni tayyorlash
Urug‘lik uchun faqat 1-sinf urug‘: yirik, toza, unuvchanligi 92–95%, unish kuchi kamida 80%. Ekishdan kamida 24 soat oldin mutaxassislar ishtirokida fungitsidlar bilan dorilanadi.
Ekish
Kuzgi bug‘doy 1–25 sentabr oralig‘ida, qisqa muddatda — 10–12 kunda ekib bo‘linadi. Kuzgi o‘suv davri oxirigacha har bir o‘simlik 3–5 ta tup hosil qilishi uchun qishki sovuq tushishiga 45–60 kun qolganda ekiladi; bu davrda 5 °C dan yuqori haroratlar yig‘indisi 450–600 °C ni tashkil etadi. Kech ekilgan bug‘doydan yirik va sifatli urug‘lik olish qiyin.
| Ko‘rsatkich | Me’yor |
|---|---|
| Ekish me’yori (qator orasi 15 sm) | 5,0–5,5 mln unuvchan urug‘/ga |
| Ekish chuqurligi — og‘ir tuproqlarda | 3–4 sm |
| Ekish chuqurligi — o‘rtacha va yengil tuproqlarda | 5–6 sm |
| Fosfor, yillik me’yor | 120 kg/ga: 80% haydov ostiga, 20% ekish bilan |
| Kaliy, yillik me’yor | 80–120 kg/ga, to‘liq haydov ostiga |
Oziqlantirish
Bug‘doy azotni tuplanish fazasida 20%, naychalash–boshoqlashda 50–55%, gullash va pishishning boshida 10–15%, to‘liq pishish o‘rtasida 5–10% o‘zlashtiradi. Bahorgi oziqlantirish o‘simlik “uyg‘onganda”, o‘rtacha havo harorati +4…+5 °C bo‘lganda boshlanadi.
| Oziqlantirish | Muddati | Miqdori |
|---|---|---|
| Birinchi | Erta bahorda | Azot yillik me’yorining 30–35% — 230–250 kg ammiakli selitra; sho‘r ko‘tarilmagan dalalarda o‘g‘itdan keyin 600–700 m³/ga yengil sug‘orish |
| Qo‘shimcha | Martning 1-o‘n kunligidan kechiktirmay | Kech ekilgan, rivojlanishdan orqada qolgan maydonlarga 100 kg/ga azotli o‘g‘it |
| Ikkinchi | Naychalash fazasida | Yillik me’yorning 40–50% — 350–400 kg ammiakli selitra |
| Uchinchi | Boshoqlash davrida | Azotning qolgan qismi |
Har yili gektariga 20 t go‘ng berilganda hosildorlik 5–8 s ga ortadi. Go‘ng kuzda haydov va ekish oldidan, o‘suv davrida esa “sharbat” usulida sug‘orish bilan beriladi; suspenziyaga karbamid, kerak bo‘lsa fungitsid, insektitsid va gerbitsid qo‘shiladi.
Sug‘orish, himoya va yig‘im
- Birinchi suv — bahorda o‘sish to‘liq tiklangach, naychalash oxirida, 500–700 m³/ga.
- Ikkinchi suv — don shakllana boshlaganda, 700–900 m³/ga.
- Uchinchi suv — to‘liq boshoqlagandan keyin, 600–700 m³/ga. Har bir sug‘orish “sharbat” usulida.
- Ildiz chirishiga qarshi naychalash fazasida fundazol 0,3–0,6 kg/ga sepiladi.
- Zararkunandalar — xasva, shira, trips, chilimchiq qurtlar; ularga qarshi Karate 5%, Sumi-alfa 20%, Buldok 2,5% kabi insektitsidlar suspenziyaga qo‘shib sepiladi (joriy yilgi ruxsat etilgan preparatlar ro‘yxatini tekshiring).
- Yig‘im — bug‘doy iyunning birinchi yarmi yoki ikkinchi o‘n kunligi oxirida pishadi; hosil 8–10 kunda yig‘ib olinishi kerak. Kechiktirilsa, birinchi haftada 6–7%, ikkinchi haftadan 12–15% hosil isrof bo‘ladi. O‘rim oldindan ish-reja asosida tashkil etiladi.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Qoraqalpog‘iston Respublikasida kuzgi bug‘doydan yuqori va sifatli hosil yetishtirish texnologiyalari” bukleti (Chimboy, 2021) asosida tayyorlandi. 2020-yilgi tavsiyanoma mualliflari: B. Bekbanov, O. Nagimetov.


