Tuproq sho‘rlanishi qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligiga salbiy ta’sir qiladi. Uni kamaytirish, tuproq unumdorligini va ekinlar hosildorligini oshirish uchun qisqa rotatsiyali almashlab ekish tizimini joriy etish tavsiya etiladi.
Usulning mazmuni
Tadbirning maqsadi
Qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligini va tuproq unumdorligini oshirish maqsadida qisqa rotatsiyali almashlab ekish joriy etiladi.
Qo‘llaniladigan ekinlar
Bir yillik donli yem-xashak va dukkakli-moyli ekinlar organik o‘g‘it bilan birga g‘o‘zaning o‘tmishdosh ekinlari sifatida qo‘llaniladi. Sho‘r tuproq sharoitlariga chidamli bu ekinlar, siderat ekinlar va organik o‘g‘it tuproq unumdorligini va g‘o‘za hosildorligini oshirishga sharoit yaratadi.
Asosiy texnik-texnologik jarayon
Qisqa rotatsiyali (1:2) almashlab ekish, ya’ni bir yillik donli yem-xashak, dukkakli, moyli va siderat ekinlarni ekish hamda har yili gektariga 10 tonna organik o‘g‘it qo‘llash tuproq sho‘rining salbiy ta’sirini kamaytiradi.
G‘o‘za–don almashlab ekish sxemasi (1:1:1:1:2), 1-variant
Bir yillik yem-xashak ekinlari ishtirokidagi 6 dalali sxema: har yili ekinlar navbatdagi dalaga o‘tadi.
| Yil | 1-dala | 2-dala | 3-dala | 4-dala | 5-dala | 6-dala |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2020 | O.j+ | P2 | P1 | B/S+ | B.e | P |
| 2021 | P | O.j+ | P2 | P1 | B/S+ | B.e |
| 2022 | B.e | P | O.j+ | P2 | P1 | B/S+ |
| 2023 | B/S+ | B.e | P | O.j+ | P2 | P1 |
| 2024 | P1 | B/S+ | B.e | P | O.j+ | P2 |
| 2025 | P2 | P1 | B/S+ | B.e | P | O.j+ |
G‘o‘za–don almashlab ekish sxemasi (1:1:1:1:2), 2-variant
Yem-xashak ekinlari o‘rniga ikkinchi marta kuzgi bug‘doy va siderat ekiladigan 6 dalali sxema.
| Yil | 1-dala | 2-dala | 3-dala | 4-dala | 5-dala | 6-dala |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2020 | B/S+ | P2 | P1 | B/S+ | B.e | P |
| 2021 | P | B/S+ | P2 | P1 | B/S+ | B.e |
| 2022 | B.e | P | B/S+ | P2 | P1 | B/S+ |
| 2023 | B/S+ | B.e | P | B/S+ | P2 | P1 |
| 2024 | P1 | B/S+ | B.e | P | B/S+ | P2 |
| 2025 | P2 | P1 | B/S+ | B.e | P | B/S+ |
Iqtisodiy samaradorlik
Tavsiya etilgan usullar qo‘llanilganda g‘o‘zadan olinadigan samaradorlik 2,1–5,7 foizga oshadi. Tuproq unumdorligi ortishi hisobiga g‘o‘zadan gektariga 1,9–4,7 sentner qo‘shimcha hosil olinadi.
Sho‘rlanishni kamaytirishning boshqa usullari — tuproq sho‘rlanishini kamaytirish texnologiyalari; navlar — Institut navlari.
Ilmiy asos: nima uchun beda va almashlab ekish
O‘simliklar ikki guruhga bo‘linadi. Birinchisi — g‘o‘za, makkajo‘xori, jo‘xori, sudan o‘ti, arpa, bug‘doy, suli, sabzavot va poliz ekinlari — tuproqdagi oziq moddalar va organik moddalarni o‘zlashtiradi; mineral o‘g‘it yetishmasa, tuproq unumdorligi pasayadi. Ikkinchisi — beda, loviya, mosh, soya, no‘xat, surepitsa va boshqa dukkaklilar — ildizlaridagi tuganak bakteriyalar yordamida havodan erkin azot to‘playdi.
Uchinchi yilda har gektarda kamida 700–800 ming tup beda bo‘lishi kerak. Mart va aprel boshida beda sof holda ekiladi; ekish aprel oxiriga qolsa, maysani jaziramadan saqlash uchun arpa yoki bug‘doy bilan aralashtirib ekiladi. Institut tajribalarida beda urug‘ini surepitsa bilan aralashtirib ekish foydali ekani aniqlangan: surepitsa 2–3 barobar tez o‘sib, bedaga soya beradi.
Institut olimlari 6, 7, 8, 9, 10 va 11 dalali almashlab ekish sxemalarini ishlab chiqqan: ularda paxta 43–60%, bug‘doy 9–36%, beda 27–33%, bir yillik em-xashak, sabzavot, poliz ekinlari va meliorativ dala 9–11% ni tashkil etadi. Beda ulushi, ayniqsa birinchi rotatsiyada, 27–33% dan kam bo‘lmasligi tavsiya etiladi. Yuqoridagi 6 dalali (1:1:1:1:2) sxemalar unumdor yerlar uchun mo‘ljallangan va xo‘jalikdagi almashlab ekish maydonining 15–20% dan oshmasligi kerak. O‘rtacha va kuchli sho‘rlangan, bedani uch yil saqlash qiyin bo‘lgan dalalarda bedasiz qisqa rotatsiyali g‘o‘za–bug‘doy almashlab ekishi yaxshi natija beradi; bunday dalalarda ekishgacha meliorativ ishlar bajarilishi shart.
Bo‘lim institutning “Tuproq unumdorligini oshirishda ekinlarni almashlab ekishning ahamiyati bo‘yicha tavsiyalar” (Chimboy, 2020; mualliflar: U. Ismaylov, Ye. Sadiqov, G. Sayipnazarov, B. Berdikeev, M. Ismaylov) asosida.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Sho‘r tuproq sharoitida qisqa rotatsion almashlab ekishni joriy etish, tuproq unumdorligini va qishloq xo‘jalik ekinlari hosildorligini oshirish usullari” bukleti (Chimboy, 2021) asosida tayyorlandi.


