Tabiiy yaylovlar qisqarib, ulardagi ozuqabop o‘simliklar kamayib borayotgan sharoitda afrika tarig‘i (Pennisetum glaucum) qimmatli ozuqa ekini sifatida ajralib turadi: undan ko‘k em-xashak, pichan, silos va don olinadi. Qurg‘oqchilik va o‘rtacha sho‘rlanishga chidamli.
Ozuqaviy qiymati
To‘yimliligi bo‘yicha jo‘xoriga yaqin: boshoqlash davrida 100 kg ko‘k massasida 16,1, 100 kg pichanida 55,1 ozuqa birligi bor (sudan o‘tida mos ravishda 17,0 va 52,0). Doni mayda shoxli mollar va parrandalar uchun foydali, tarkibida 3% yog‘ bor; sanoatda pivo va spirt olishda xomashyo hisoblanadi. Pichanida oqsil 6,93%, kletchatka 25,22%.
| Boshoqlash davridagi kimyoviy tarkibi | Miqdori |
|---|---|
| Suv | 84,3% |
| Protein | 2,9% |
| Yog‘ | 1,4% |
| Kletchatka | 3,5% |
| Azotsiz ekstraktiv moddalar | 6,5% |
| Kul | 1,4% |
| Karotin | 34,8 mg/kg |
Biologik xususiyatlari
Vatani — Hindiston; bugun Hindiston, Efiopiya, Misr, Jazoir, Marokash, AQSH, Avstraliya va Fransiyada keng ekiladi. Baland bo‘yli, popuk ildizli, tariqdoshlar guruhiga kiradi. Qulay sharoitda poyasi 2–3 m ga yetadi, bir poyada 10–15 barg (uzunligi 35–40 sm, eni 3–4 sm). To‘pgul silindrsimon, uzunligi 15–50 sm; bir boshoqda 1 200–8 000 tagacha don bo‘lib, ular zich joylashgani uchun to‘kilmaydi va qushlar cho‘qishidan saqlanadi. 1000 don vazni 5–12 g. Bir o‘simlik o‘rtacha 6–10, qulay sharoitda 18–20 tadan ortiq poya hosil qiladi.
Yetishtirish texnologiyasi
Yer tanlash va tayyorlash
Kam va o‘rtacha sho‘rlangan, yengil va o‘rtacha og‘ir tuproqlarda yaxshi natija beradi. Dala jo‘xori va sudan o‘ti agrotexnologiyasi bo‘yicha tayyorlanadi: haydovdan oldin mahalliy o‘g‘itlarning 100% (kamida 20–30 t/ga) va mineral o‘g‘itlar yillik me’yorining 50% beriladi (yillik me’yor N200–250, P120–150, K50–70), so‘ng 20–25 sm chuqurlikda haydaladi.
Ekish muddati
Yorug‘lik va issiqsevar, qisqa kunli o‘simlik. Urug‘ tuproq harorati 10–12 °C ga yetganda una boshlaydi, 15 °C dan yuqorida to‘liq unib chiqadi. Shimoliy hududda don uchun eng qulay muddat — aprelning 2–3-o‘n kunligi, eng oxirgi muddat — 10 iyun.
Ekish me’yori va sxemasi
Don seyalkalari bilan 2–4 sm chuqurlikda, 1–2-sinf urug‘ bilan ekiladi. Don uchun 5–8 kg/ga; ko‘k massa uchun me’yor 2–3 barobar oshiriladi. Qator orasi 60 sm bo‘lsa 60×20×1, 70 sm bo‘lsa 70×15×1 sxemada ko‘chat qoldiriladi.
Kultivatsiya
Birinchi kultivatsiya 4–5 barg hosil bo‘lgach o‘tkaziladi (yomg‘irli yillarda ertaroq). Ikkinchi va keyingi kultivatsiyalarda mineral o‘g‘itlarning qolgan 50% qismi beriladi.
Sug‘orish
Birinchi sug‘orish tuplanish davriga to‘g‘ri keladi — uni kechiktirish tuplanishni cho‘zib, don hosilini keskin kamaytiradi. Sug‘orish 1–2–1 sxemada (tuplanish, gullash va don hosil bo‘lish fazalarida), har safar 700–800 m³/ga me’yorda o‘tkaziladi.
Hosilni yig‘ish va saqlash
- Don uchun — poya bo‘g‘inlari sarg‘ayib quriganda, donlar kulrang tusga kirganda oddiy don kombaynlari bilan, sentabrning 2–3-o‘n kunligida yig‘iladi. Kuz quruq kelgan yillarda pishish tezlashadi.
- Ko‘k massa va pichan uchun — boshoqlash davrida o‘riladi: massa to‘yimli, oqsilga boy bo‘ladi va keyingi o‘rimga tez o‘sib yetiladi. Silos uchun — sut-mum pishish fazasida.
- Don namligi 8–10% gacha quritiladi (doni juda qattiq, sekin quriydi). Omborda qizib ketmasligi uchun 15–16 sm qalinlikda yoyiladi yoki qoplarda bir qator taxlanadi; kemiruvchi va zararkunandalarga qarshi ishlov beriladi.
Material Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining “Qoraqalpog‘istonda afrika tarig‘ini yetishtirish texnologiyasi” bukleti (Chimboy, 2021) asosida tayyorlandi. Mualliflar (2020-yilgi tavsiyanoma): B. Turdishev, G. Sayipnazarov, M. Ismaylov, B. Berdikeev, D. Berdikeev.


